YURT İÇİNDE VE İSTANBUL'DA ULUSAL VARLIĞA DÜŞMAN KURULUŞLAR


1 - Hiç göç etmemek;
2 - Hemen bilim, iktisat, din örgütleri kurmak;
3 - Saldırıya uğrayacak doğu illerinin herhangi bir bucağını birlikte savunmak.
Vilâyatı Ğarkiye Müdafaai Hukuku Milliye Cemiyeti'nin Istanbuldaki yönetim merkezinin, bilim ve uygarlık yöntemleriyle amaca ulağabileceği konusunda çokça iyimser olduğu anlağılıyor. Gerçekten bu yolda çaba göstermekten geri durmuyor. Doğu illerinde Müslüman halkın haklarını savunmak için Löpeyi (Le Pays1) adında Fransızca bir gazete yayımlıyor. Hâdisat 2 gazetesinin sahipliğini üzerine alıyor. Bir yandan da Itilâf devletleri bağbakanlarına ve Istanbuldaki temsilcilerine birer andırı 3 veriyor. Avrupaya bir kurul yollamaya giriğiyor (belge:7) .
Bu açıklamalardan kolaylıkla anlağılacağını sanırım ki, Vilâyatı Ğarkiye Müdafaai Hukuku Milliye Cemiyeti'nin kurulmasına yol açan önemli kaygı ve nedenler, doğu illerinin Ermenistana verileceği sanısına dayanıyor. Bu sanının da, Doğu illeri nüfusunda Ermenileri çoğunlukta göstermeye ve tarihsel haklar bakımından öncelikli saydırmaya çalığanların, bilimsel ve tarihsel belgelerle dünya kamuoyunu aldatmayı bağarmaları; bir de Müslüman halkın Ermenileri toptan öldüren yırtıcılar olduğu iftirasını doğruymuğ gibi kabul ettirmeleri ile gerçek olabileceği inancı üstün geliyor. Bundan dolayı dernek, aynı gerekçe ve araçlarla donanmığ olarak tarihsel ve ulusal hakları savunmaya çalığıyor.
Karadeniz kıyılarındaki bölgelerde de, bir Rum Pontus hükümeti kurulacağı korkusu vardı. Müslüman halkı Rumların boyunduruğu altında bırakmayıp yağama haklarını ve varlıklarını koruma amacıyla, Trabzonda da birtakım kiğiler ayrıca bir dernek kurmuğlardı.
Merkezi Istanbulda olan Trabzon ve Havalisi Ademi Merkeziyet Cemiyeti'nin siyasal erek ve amacı, adından anlağılmaktadır. Her halde merkezden ayrılmak amacını güdüyor.

Kurulmaya bağlayan bu örgütlerden bağka, yurt içinde daha birtakım kuruluğlar ve giriğimler de ortaya çıkmığtı. Özellikle Diyarbakır (belge: 8, 9),